Viyana Şarkiyatı'nın ilginç bir yüzü.

K.K. Şarkiyat Akademisi Viyana’da kurulmadan önce başka ülkelerden getirilen tercümanlara görev veriliyordu. Bu prosedür sır saklama bağlamında pek güven verici değildi çünkü bu tercümanların çoğu casus idi. Rym von Estbeck İstanbul’a 1569 da elçi olarak gittiğinde dilmaçlık olayının zararlarını fark etti ve çevirmenlik kuruluşu için kendi vatandaşlarının yetiştirilmesinin zorunluluk olduğunu bildirdi. Bunun üzerine elçilerin yanına genç delikanlılar dil öğrenmeleri için gönderildi ve bu sistem kısa zamanda başarılarını sergiledi, örneğin “institütioneslingue turcicae libri 4” başlığıyla ilk Türkçe dilbilgisi Graz’lı Saray tarihçisi Hieronymus Megiser tarafından 1612’de basıldı. Bu dilbilgisi Leipzig’de basıldı.

Yabancı tercümanlar kendi ülkesindeki yerli mütercümlerle takviye edildi, bunlar bu görev için özel bir ihtimamla seçilip eğitiliyorlardı. Bu yönde ilk adımı Polonya attı: Kral Siegmund 1621 de osmanlı dilini öğrenmeleri için İstanbula polonyalı gençleri yolladı; ayrıca daha sonraki Polonya Kralı Jan III. Subieski, Viyana kuşatmasında büyük katkıları olmuştu ve erkek kardeşi Markus’da bunu sürdürdü. Fransızlar (1669/70 yıllarında güneş kral Ludwig XIV. Zamanında) ve Avusturyalılar (1674’de İmp. Leopold I zamanında) Osmanlı İmparatorluğunda çocuklar için Dil Enstitüleri (spracheknaben-Institule) kurdular.

İstanbul’daki Çocuklar İçin Dil Enstitülerinin çok iyi organize edilmemiş okullar olmasından kaynaklanın bir “olumsuzluk” yaşanıyordu, Avusturya bakış açısından incelendiğinde burada okuyan çocukların çabucak şark yaşamına uyum sağlamış olmaları ve kendi öz vatanlarına yabancılık çekmeleriydi. Bununla ilgili olarak Maria Theresia adına imparatorluk Savaş Bakanı’nın 20 Nisan 1753 tarihli mektubunda, diğer durumların yanısıra bu olumsuz sonuçtan dolayı, oradaki öğrencilerin eve dönmeleri direktifini veriyor ve devamla, onlar için kurulacak okullardan birisinde öğrenimlerini sürdürmelerinin zorunlu olduğu bildiriliyordu.

Kont Kaunitz bir Akademi kurulması önerisini Maria Theresia’ya 1753 de sunmuştu. Bu projenin geliştirilmesi için Maria Theresia’nın oğlu Joseph’i eğiten, ki o daha sonra Joseph II olarak İmparator olmuştu. Cizvit papazı Josef Franz’ı görevlendirdi. Bu papaz İstanbul’da elçi Anton Graf Uhlenfeld’in nezdinde bir süre sekreter olarak çalışmış ve Türkçeyi çok iyi öğrenmişti. Dersler bir müdür ve iki memur tarafından verilecek ve her yıl sınav yapılacaktı.
Maria Theresia projeyi kabul ettiğini açıkladı ve 1753 Eylül’ünde K.K. Şarkiyat Akademisinin kurulması için imparatorluk kararı imzalandı. 1 Ocak 1754 günü bu akademi Jacobergasse 3 adresinde Papaz Franz’ın yönetiminde açıldı. Akademinin amacı yatılı öğrencileri beş yıllık bir eğitimden sonra Akdeniz kıyılarındaki limanlarda memur olarak, sınır kentlerinde konsolos olarak görevlendirmek, şark ülkelerinde dilmaç olarak kullanmak ve diplomatik hizmetlerde çalıştırmaktı. 18. yüzyıl sonlarında artık bu akademi sayesinde Avusturya hiçbir yabancı eleman almaksızın bütün zaruri makamlarda kendi vatan evlatlarını memur olarak yerleştirmeyi başardı. Bunun ardından Avusturya-Macaristan diplomatları 1918 yılına kadar şark dillerindeki eğitimlerini, özellikle Türkçe öğrenimlerin, burada tamamlıyorlardı. Osmanlı İmparatorluğu ile Avusturya arasındaki ilişkiler için doğal olarak bu çok gerekliydi.

Bu proje çok başarılı oldu, son derece üstün şark uzmanları ve diplomat bu Akademi’den çıktı. Franz Höck’ ün müdürlüğü sırasında başka bir zirveye imza atıldı. Franz Höck, 1780’de Franz Mesgnien von Meninski’nin sözlüğünü yeniden yayınladı ve ayrıca bu bağlamda kendisi de eserler verdi. İmparatoriçe Maria Theresia’nın emriyle bu sözlüğün birinci cildinin yeni baskısını Bernhard von Jenisch (1734-1807) yönetmişti, bu kişi K.K. Şarkiyat Akademisinin ilk sekiz öğrencisinden birisiydi. Höck’ün özellikle öğrencilerinden birisi, ünü günümüze kadar uzanan Şarkiyat Alanında Eski Uzman üstad Joseph von Hammer-Purgstall idi.

Şarkiyat akademisi Müdürü Heinrich Barlo zamanında bu Akademi Viyana Şark Diller Öğretim Kurumu olarak kamuya açıldı. Herkes orada Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi (günümüzde mütercim-tercümanlığa denk düşen) eğitimi alabiliyordu. Bu öğretim kurumu 1948’de kapılarını kapattı.

Şarkiyat uzmanı Joseph von Hammer-Purgstall’ın şerefine 1958 yılında Viyana birinci bölgede Dominikanerbastei 6 adresinde Hammer-Purgstall-Topluluğu (=kısaca HPG), Avusturya Şark Topluluğu tarafından kuruldu; orada şark dilleri öğretiliyordu. HPG’nin girişimiyle 1962 yılında Şark Akademisi kuruldu. HPG topluluğu 1960’tan 1971’e kadar kendi yayım organı olan Bustan (farça: Bahçe) üç ayda bir çıkan dergiyi yayımladı.

(Kaynak: Kerstin TOMENENDAL: Das türkische Gesicht Wiens. Böhlau Verlag. Wien 2000, p. 63-66. Tercüme: Prof. Dr. Zeki Cemil Arda)