Türk-Avrupa ortak siyasetinin farklı bir yönü: Birinci Dünya Savaşı'nda kullanılan Türkiye bağlantılı Avusturya menşeli kartpostallar

Bugünkü siyasi ve sosyal gelişmeler tarihi oluşumuna göre de irdelenmeli ve değerlendirilmelidir. Aynen I. Dünya Savaşı sırasında da olduğu gibi bugün de Avrupa önemli bir değişim ve yeni oluşumun içindedir. Bu oluşumda menfi ve müspet yönleriyle Türkiye’nin de bir yeri vardır. Söz konusu olan bu çalışmayla Türkiye’nin konumu kendi değil, ilk defa Avrupa kökenli malzemeyle sunulacak olup Türkiye’nin I. Dünya Savaşı sırasında Avrupa için ne denli önemli olduğu vurgulanacaktır. Türkiye, 20. yüzyılda çağdaş ve modern karakteriyle Avrupa’ya çok daha yakınlaşmış olup, onun sadece coğrafi bir parçası değil aynı zamanda kültürel bir zenginliğidir.

İlişikte kısaca tanıtılan bu eserin yazılmasına en önemli etken Avrupa Birliği ile Türkiye Cumhuriyeti arasındaki siyasi gelişmeler olmuştur. Şimdiye kadar değerlendirilmemiş Avusturya menşeli görüntü malzemesinin, Avrupa kıtasının bugünkü siyasi çehresinin temellerinin atıldığı en önemli tarihi dönüm noktalarından biri olan I. Dünya Savaşı sırasında Türkiye’nin ilk sırada üstlenmiş olduğu rolü betimlemesi ve ispatlaması bakımında günümüze kurulacak olan köprüde önemli bir görev üstlenecektir.

Avusturya ile Türkiye uzun süren bir ortak tarihe ve bir anlamda da ortak kadere sahiptir. Bu ortaklık, iki ülkeyi birbiri hakkında önemli bilgileri içeren karşılıklı iki kaynak haline getirmiştir. Avusturyalılar, Avrupa’da Türkiye’deki gelişmeleri asırlar boyunca en detaylı biçimiyle sunanlardan olmuşlardır. Yazılan ve çizilenlerin verdikleri en önemli mesajlardan biri de Türkiye’nin imajındaki farklılıklar ve gelişmeler olmuştur. Bunun en somut ve devasal örneğini, Osmanlı Devleti’nin çöküşü ve modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarında görüyoruz. 10 sene gibi kısa bir süre içerisinde olumlu bağlamda hemen hemen 180 derecelik bir dönüşüm arzeden başka bir imaj değişimini dünya tarihinde görmek mümkün değildir.

Bu çalışmanın amacı AB üyesi olan Avusturya’nın Türklerle olan ortak tarihi ilişkilerinde genel Türk imajındaki değişikliğin bu önemli kesitini örnek malzeme üzerinde incelemek olacaktır.

Aynı ortak siyaseti izleyen Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan, 1914–1918 yılları arasında cereyan eden I. Dünya Savaşı’nda müttefik olarak aynı cephelerde savaştılar. Bu kader birliği, zengin haber ve propaganda malzemelerine yansıdı. Bu malzemelerin başlıcaları, film, kitap, dergi, gazete, broş, afiş, vinyet, seramik, porselen, pul, el ilanları, vivat-bantları, kibrit kutuları, sikkeler, madalyalar, prespabyeler, içki takımları ve kartpostal gibi birçok alanda kendini gösterdi. İşte bütün bunlar, o zamanki ve daha sonraki Türk-Avusturya ilişkilerini müspet yönden etkiledi.

I. Dünya Savaşı, o zamana kadar görülmüş en büyük ve en felaketli savaştı. Bu savaşın beraberinde getirdiği en önemli yönlerden biri de, yeniçağ’dan itibaren gelişen strateji ve teknoloji sayesinde mümkün olan ve geniş kitleye karşı yürütülen siyasi savaş propagandası olmuştu. Bu savaş, aynı zamanda psikolojik saldırıların uygulandığı bir savaştı. Propaganda mühim bir gelişme kaydetmiş, bir sisteme oturtulmuş ve kusursuz bir yöntem olmuştu.

İşte bütün bu gelişmeler ve uygulanan yeni yöntemler içerisinde Türk imajının önemli bir yönü olmuştu. Bu dönem, Avusturya-Türkiye münasebetlerinde Cumhuriyet ilişkilerinde 180 derecelik olumlu gelişmenin öncesindeki çok mühim bir geçiş devresi idi.

Burada konsantre olunacak malzeme kartpostallar olup, konuyla ilgili örnek ve açıklamalar verilecektir. Hem İtilaf hem de İttifak Devletleri, propaganda malzemesi olarak içerik ve motif bakımından çok zengin kartpostallar kullanmıştır. Bu çalışmada İttifak Devletleri kartpostalları arasında Türk motifini içerenler açıklanacaktır. Bu kartpostallar menşe bakımından Avusturya ve Alman olup, Türk imajını Orta Avrupa perspektifinden işlemektedirler. Bütün bu kartpostallarda işlenen Türk motifleri, o zamanki Türk imajını bütün açıklığıyla ortaya koymaktadır.

Kartpostallar, o zamanki anlayışı betimleyip, sosyal tarih bilimi bakımından da güzel örnekler sunmaktadır. Bu çalışma için 450 kartpostal incelenmiş olup, malzeme konularına göre farklı kategorilere ayrılmıştır.:

Bayraklar ve vecizeler: Bu kategori en çok kullanılanlardandır. Bayrak ve milli sembollerin kullanılması vatan sevgisini vurgulamıştır.

Devlet başkanları ve ordu komutanlarının birlikteki portreleri: Ülkelerin geleceğine dair sorumluluk taşıyan devlet liderleri, devlet adamları ve askeri komutanlar kartpostallar üzerinde betimlenerek geniş kitleye güven duygusu aksettirilmiştir. Aynı zamanda müttefiklik ayrılmaz bir bütün olarak gösterilmiştir.

İnsan ve ev hayvanları motifli kartpostallar:
a. Askerler: Cephede savaşarak ailesini ve ülkesini koruyan kahraman;
b. Kadınlar: Cephedeki kocasının yuvasına dönmesi beklerken aileyi koruyan ve ayakta tutan kahraman;
c. Çocuklar: „Çocuk askerler“ motifi ön plandadır. Bu tip kartpostalda savaşa çocuksu bir hava verilip, ciddiyeti kaybettirilmiştir.
d. Ev hayvanları: Kedi ve köpek gibi hayvanlar karakterlerinin ana hatlarıyla temsil görevi üstlenmişlerdir (sadık köpek = İttifak Devletleri, nankör kedi = İtilaf Devletleri)

Kutlama Kartpostalları: Bu kategoride Türk/İslam unsurlarının Avrupa/Hristiyan unsurlarına karışmış olduğu görülmektedir. Kategorilere ayrılan kartpostallar: Noel, Yeni yıl, Paskalya, Pantkot yortusu, Krampus (Orta Avrupa’da rastlanan Noel zamanı bir halk töreni), İsim günü, Doğum günü

Ayrıca: Şehir Manzaralı Kartpostallar, Karikatür, Sahra postası, Harp istikrazı.

Avusturya ile Türkiye arasındaki münasebetlerin kısa ama zengin bir dönemini oluşturan I. Dünya Savaşı, sadece 20. asır dünyasını şekillendirmekle kalmamış aynı zamanda Türk imajı değişiminin de önemli bir örneğini teşkil etmiştir.

Baskısı ve yayımı Avusturya’nın alanında en tanınmış Yayınevi olan Brandstätter tarafından üstlenilen bu bilimsel eser, günümüz Avrupa Türkiye ilişkilerine tarihi gelişimi ile ışık tutacaktır.